اهواز در نزهه المشتاق شریف ادریسی۰(تاریخ جغرافیایی اهواز قبل از هجوم مغول)

   جغرافیای تاریخی اهواز قبل از هجوم مغول

  • ...[2] در نوار شرقی دجله و دریای عبّادان سرزمین خوزستان[3] واقع است، از جمله اهواز و شهر اهواز که هرموز شهر نیز گفته می شود. اهواز[4] منطقه وسیع و شهری آباد و ناحیه زیبا که سایر کوره ها به آن منسوب ترکیبی دارای بازارها و مغازه ها و ساختمانهای بهم پیوسته و ارزاق فراوان و نعمت های متنوع است(مقدسی314). در اهواز از قبایل فارس و اعراب شهرنشین و توانگر که دارای اموال و کالای فراوان و کارگاههای درآمد زا و زندگی فراهم و پررونق دارند.
  • اهواز[5] مرکز خوزستان است، سرزمین خوزستان[6] دشتی پست و کم ارتفاع، نیکو با ثروت های فراوان و هوای سالم که همواره آب فراوان دارد. شهرهای اهواز، عسکر مکرم، تستر، جندی سابور، سوس، رامهرمز، مسرقان، دورق، أیذج، بیان، جبی[7]، بصنا، سوق سنبیل و مناذر الکبری و مناذر الصغری و قرقوب{392} و طیب و کلیوان و نهرتیری و متوث و برذون و کرخه[8] و أزم و سوق الاربعاء و حصن مهدی در ساحل دریا و الباسیان و سلیمانان ازجمله هستند.
  • در سرزمین خوزستان آبهای جاری و دره های سرسبز و رودهای پرآب وجود دارد رود تستر بزرگترین رود خوزستان، دجیل الاهواز[9] نام دارد، رودی عجیب است، سرچشمه های آن کوههای ناحیه لر می باشد، پل شاذروان که به دستور سابور شاه بنا گردیده از عجایب مشهور است که در بالای تستر و طرفین رود بسیار مستحکم و مرتفع ساخته شده و سری محکم با سنگهای عظیم و ستونهای حجازی هم سطح طرفین خشکی ساحل رودخانه ساخته شده بگونه ای که آب در پشت سد به هم سطحی شهر تستر قرار گرفته است. این رودخانه از پشت عسکر مکرم گذشته از اهواز عبور کرده و به رود سدره[10] منتهی شده در محل حصن مهدی به دریا می ریزد.
  • از رودخانه تستر رودی بنام رود مسرقان[11]جدا می شود، مسرقان به سمت مغرب سرازیر شده به شهر عسکر مکرم منتهی می گردد، در عسکر مکرم بر آن پل بزرگی به تعداد بیست کشتی قرار دارد و کشتی های بزرگ در آن رفت و آمد می کنند و به اهواز متصل است، فاصله عسکر مکرم[12] و اهواز سی  میل از طریق رودخانه است که در وقت مد که حداکثر آن در اول هر ماه است، کشتی ها رفت و آمد می کنند و در وضعیت جزر ارتفاع آب کاهش یافته و کشتی ها متوقف می مانند. آب رود مسرقان به هدر نمی رود بلکه تمام آب در آبیاری مزارع نیشکر و حبوبات و نخیلات و باغات و سایر کشتزارها{393} بهره برداری می شود.
  • در جنوب خوزستان رودخانه طاب جاری است که مرز مشخص کننده حدود خوزستان و فارس است، آب همه رودخانه های خوزستان در محل قلعه مهروبان و حصن مهدی به دریا می ریزند، قلمرو خوزستان در حد فاصل گوشه ای از مهروبان تا نزدیکی سلیمانان در پایین عبادان[13] شامل محدوده کمی از دریای فارس است، سرزمین خوزستان سراسر دشت و ماسه ای و فاقد کوه است به جز اطراف تستر خوزستان سراسر دشت و غیر مرتفع است.مسرقان[14] شهری آباد و پررفت و آمد و دارای منابع درآمد فراوان و بیشتر درختان آن نخل است و در آن رطب بنام طن ضبط است که اگر پس از خوردن آن آب مسرقان آشامیده شود طعم و بوی خمر می دهد گندم و جو و انواع حبوبات و از جمله برنج فراوان دارد آنان برنج را آرد کرده و نان پخت می کنند و برنج را بر گندم ترجیح می دهند. در مسرقان نیشکر فراوان تولید می شود و به نقاط دیگر صادر می کنند.
  • سوس شهری بزرگ و پررونق و متمایز که ساکنانش از اقوام مختلف است، شوش از مناطق شکرخیز است و چیزهای زیادی در آن تولید شده به نقاط دیگر صادر می شود و تا نقاط دوردست خراسان می رسد در آن نوعی پارچه پشمی تولید می شود بنام خز عتیق که منسوب به سوس است، در آن میوه فراوان{394} نیز وجود دارد.
  • عسکرمکرم[15] شهری بزرگ ونیکو در کنار رودخانه مسرقان، دارای پل و تجارت پررونق و ساکنانش از اقوام مختلف است، در آن بازارها و ارزاق و صناعت و مزارع به هم پیوسته وجود دارد و در آن یک نوع عقرب به بزرگی برگ بادامجان وجود دارد که نوع زرد رنگ آنرا جرّاره می گویند که نیش کشنده دارد و کمتر کسی از آن جان سالم بدر برده باشد.
  • فاصله عسکر مکرم تا تستر یک مرحله و از عسکر مکرم تا رامهرمز دو مرحله راه است. رامهرمز[16] شهری بزرگ و اباد که در آن بازارها و مغازه ها و همچنین لباسهای ابریشمی ساخته و به نقاط دیگر صادر می شود. فاصله عسکر مکرم تا دورق برابر چهار مرحله و از دورق تا اهواز چهار مرحله فاصله است 
  • دورق[17] شهری آباد و پرجمعیت است و مغازه های فراوان دارد، به آن مدینه الرستاق نیز گویند شهر باسیان در دو مرحله ای غرب آن واقع است. باسیان شهری نه چندان بزرگ ولی آباد رودخانه از وسط آن می گذرد، از داخل و خارج خوش نما و نیکوست و فاصله اش از حصن مهدی دو مرحله غربی است.
  • شهر تستر[18] همانطور که ذکرش آمد شهری بلندتر از سطح زمین و آب در شاذروان بان آمده واردش می شود، حوقلی در کتابش گوید: در نهر تستر آنطور که گفته می شود تابوت دانیال است، ابا موسی اشعری قبر یاد شده را در آن نهر یافت و چون اهل کتاب آنرا میان خود رد و بدل می کردن و از آن تبرک جسته و استسقای باران می کردند، لذا ابوموسی اشعری آن تابوت را برده و در دروازه ورودی شهر سوس در رودخانه شکاف ایجاد نموده و در آن محل، سه قبر آجری ساخته و تابوت را در یکی از این سه قبر قرار داده شکاف را پر کرده{395} و آب رودخانه را بر آن گشود آب وخاک فراوان را بر قبرها انباشته و تا به امروز آب همچنان بر آن قبرها جاری است و گفته می شود که اگر کسی پاییـن برود آن سه قبـر را خواهد دید. 
  • در تستر پارچه ای با طرحی عجیب و ماهرانه تولید می شود، در گذشته پارچه تستر برای پوشش خانه کعبه بکار می رفت. امروزه این پوشش در عراق ساخته می شود. فاصله عسکر تا ایذج در سمت مشرق چهار مرحله راه است، ایذج[19] شهری است عجیب در مجاورت کوههایی که به اصبهان متصل می شوند در ایذج مغازه ها و کارگاهها و اموال فراوان و داد و ستد پر سودی دارد.
  • فاصله تستر تا شهر جندی سابور یک مرحله است، جندی سابور[20] شهری بلندتر از سطح زمین، نیکو و با حصارهای استوار است، خیرات آن به نقاط مجاورش می رسد و در آن نخل و مزارع فراوان و آب و ساختمانها و سرسبزی و میوه و بازارهای با کالاهای متنوع و فاصله جندی سابور تا سوس یک مرحله است. 
  • سوس[21] شهری بسیار بزرگی نیست، اما شهری امروزی و دارای بوستانها و باغات و نخل و نیشکر فراوان که از آن شکر زیادی تولید می گردد. فاصله سوس تا قرقوب یک مرحله است  که اعداد قرقوبی منسوب به آن است و در آن پارچه طلا کاری شده نایاب بنام خرد تولید می شود . پارچه قرقوبی شبیه آن در دیگر نقاط زمین یافتن نمی شود{396} در  قرقوب[22] مانند شهر سوس طراز کاری لباس سلطان و پارچه پشمی و سایر لباسهای با ارزش و گرانبها تولید می شود. 
  • در شمال شهر قرقوب و برنامه یک مرحله شهر طیب[23] واقع است، شهری نیکو اما نه چندان بزرگ با نعمت های فراوان که در آن بالشت هایی شبیه بالشت های ارمنی که در ممالک اسلامی نظیر ندارد و گلیم های با ارزش و محکمی ساخته می شود و همچنین صنعت های فراوانی بی نظیر دیگر آنان در کارها زیرکی و مهارت دارند و فاصله قرقوب تا واسط دو مرحله است. 
  • در شرق قرقوب شهر کوچکی بنام متوث[24] به آن متصل است که در منطقه مسطح خوش آب و هوا با نعمت های فراوان وجود دارد، متوث در فاصله یک مرحله ای غرب سوس قرار دارد. 
  • در ناحیه غرب و در مجاورت سوس، شهر کوچک برذون واقع است با جمعیت فراوان و مزارع و ساختمانها، بعد از برذون شهر بصنا در فاصله یک مرحله سوس واقع است و فاصله سوس تا شهر برذون نیز یک مرحله است، بصنا[25] شهری کوچک با جمعیت فراوان و در آن طراز سلطان و پرده هایی منسوب به بصنا که در تمام نقاط دور دست مشهوریت داشته و بر آن عبارت ساخت بصنا نوشته می شود{397} هر چند این پرده ها در برذون و کلیوان [26]و یا شهرهای دیگر ساخته شده باشد. 
  • فاصله سوس تا اهواز برابر سه روز است و اهواز و عسکرمکرم در یک سمت واقعند، اهواز در جنوب عسکر مکرم و با رامهرمز هر سه شکل یک مثلث را تشکیل می دهند.
  • از عسکر مکرم بطرف سوق الاربعاء[27]بازاری که سوق الاهواز گفته می شود یک مرحله فاصله است، اهواز شهری نیکو با بازاری که بنام یک روز مشخص شده و در آن میوه و نعمت های فراوان و مغازه ها و درآمدها و مخارج و مالیات بسیار زیاد دارد.
  • فاصله سوق الاهواز تا دورق از طریق آبی برابر چهل وهشت میل است و از طریق خشکی هفتادودو میل است، فاصله سوق الاربعاء تا حصن مهدی در ساحل دریا یک مرحله است ، آنجا قلعه ای استوار و بنایی زیبا که به مهارت ساخته شده است و این نقطه محل سرازیری آبهای این سرزمین به دریاست و عرض آن بالغ بر سه میل می باشد.
  • فاصله سوق الاهواز تا ازم یک مرحله است، ازم در کنار رودی منشعب از رودخانه تستر و دارای بازاری متحرک که خرید و فروش در آن صورت می گیرد، ازم باراندازی متوسط که در مسیر ایالت فارس به عراق واقع است، در مجاورت و در پشت ازم روستای آسک در حدود ولایت فارس قرار دارد.
  • فاصله شهر اهواز تا نهر تیری یک مرحله است و نهرتیری[28] شهری بزرگ و آباد و بازارهایش پرخیر و ارزاق فراوان و لباس های زیبایی دارد{398} و فاصله نهرتیری تا شهر بیان دو مرحله است.
  • شهر بیان[29] در نوار شرقی ساحل دجله واقع است، شهری کوچک و داخل و خارج آن زیبا و منبر دارد، مردم بیان طالب ادب و علم و در این امر بر نقاط دیگر بلاد برتری دارند، احمد بن یعقوب در کتاب مسالک آورده است. در نهرتیری جایی هست که هیچگاه آباد نمی ماند و هیچ کسدرآنجا شب را به صبح نمی رساندو بیش از یک روز در آن سکونت نمی کند .  فاصله شهر بیان تا ابله یک مرحله  است و از شهر بیان تا حصن مهدی نیز یک مرحله است.
  • در مجاورت ابله شهرهای مفتح و مذار واقعند دو شهری که روی کانالهای دجله قرار دارند و مفتح شهری کوچک و آباد با ساختمانهای زیبا و بازارهای متحرک که از شهرهای عمده بلاد نمی باشد ولی پررفت و آمد و باغات و مزارع و کشتزارها دارد و فاصله اش تا مذار یک مرحله است، مذار شهری کوچک و هم اندازه شهر مفتح بوده و از نظر ساختمان سازی و بناها و بازارها و کارگاهها همانند شهر مفتح و مقداری برتری دارد، اهالی دو شهر با هم در رقابت هستند حفظ اموال و صیانت آنچه در اختیار دارند اهتمام می ورزند، شهر مذار دارای مزارع فراوان و ساختمان بزرگ و کشت غله سود آور است. 
  • فاصله باسیان
/ 0 نظر / 76 بازدید